Chương 07 — Shell scripting

1. Script đầu tiên

Một shell script chỉ là file text chứa các lệnh bạn vẫn gõ trên terminal, cộng thêm 1 dòng đầu tiên đặc biệt gọi là shebang.

# file: hello.sh
#!/usr/bin/env bash
echo "Xin chào, $(whoami)!"
echo "Hôm nay là $(date +%Y-%m-%d)"

Lưu file rồi cấp quyền chạy và gọi nó:

$ chmod +x hello.sh   # cấp quyền execute
$ ./hello.sh           # chạy bằng path tương đối
Xin chào, vietanh!
Hôm nay là 2026-05-08

Vì sao phải có ./?

Shell chỉ tự tìm lệnh trong các thư mục liệt kê ở biến $PATH. Folder hiện tại không nằm trong đó (vì lý do bảo mật) → bạn phải nói rõ "lấy file ở thư mục hiện tại" bằng ./.

Shebang: bash vs zsh vs sh

2. Biến & quoting

Khai báo & đọc biến

name="Việt"          # KHÔNG có space quanh dấu =
greeting="Xin chào, $name"
echo "$greeting"     # → Xin chào, Việt

Single quote vs double quote

Command substitution: $(...)

Chạy 1 lệnh và thay thế bằng output của nó:

today="$(date +%Y-%m-%d)"
files="$(ls *.txt | wc -l)"
echo "Hôm nay $today, có $files file txt"

Cú pháp cũ `...` (backtick) vẫn chạy nhưng không lồng được và khó đọc — luôn ưu tiên $(...).

Default value: ${var:-default}

name="${1:-stranger}"   # nếu $1 trống → name = "stranger"
echo "Hello, $name"

3. Đối số & exit code

Biến đặc biệt

Ví dụ

# file: greet.sh
#!/usr/bin/env bash
echo "Script: $0"
echo "Số arg: $#"
echo "Arg đầu: $1"
echo "Tất cả: $@"

$ ./greet.sh hello world
Script: ./greet.sh
Số arg: 2
Arg đầu: hello
Tất cả: hello world

Exit code: 0 = success

Mọi lệnh khi kết thúc đều trả về 1 số nguyên 0–255. Convention cứng trên Unix:

• 0 — thành công
• 1–255 — có lỗi (1 = lỗi chung; 2 = sai cú pháp; 127 = command not found; 130 = bị Ctrl+C...)

$ ls /etc
... (danh sách file)
$ echo $?
0

$ ls /khong-ton-tai
ls: /khong-ton-tai: No such file or directory
$ echo $?
1

Trong script, exit N kết thúc sớm với code N:

#!/usr/bin/env bash
if [[ $# -lt 1 ]]; then
  echo "Usage: $0 <name>" >&2   # in lỗi ra stderr
  exit 1
fi
echo "Hello, $1"
exit 0

4. Điều kiện & test

Cú pháp if

if [[ -f "$file" ]]; then
  echo "File tồn tại"
elif [[ -d "$file" ]]; then
  echo "Là folder"
else
  echo "Không tồn tại"
fi

[ ] vs [[ ]] — khác biệt quan trọng

Test operators thường dùng

Shortcut && và ||

Đã biết từ Chương 1: A && B = chạy B nếu A thành công; A || B = chạy B nếu A thất bại. Trong script, dùng để viết guard ngắn gọn:

[[ -d "$dir" ]] || mkdir -p "$dir"   # tạo nếu chưa có
[[ -f "$f" ]] && echo "OK" || echo "missing"

5. Vòng lặp

for trên list cố định

for i in 1 2 3; do
  echo "Lần $i"
done

for name in alice bob charlie; do
  echo "Hello, $name"
done

for trên glob (mạnh nhất)

# in tên + số dòng cho mọi file .txt
for f in *.txt; do
  lines="$(wc -l < "$f")"
  echo "$f: $lines lines"
done

Ví dụ thực: rename hàng loạt .txt → .md

for f in *.txt; do
  mv "$f" "${f%.txt}.md"
done

${f%.txt} = "lấy $f rồi cắt đuôi .txt ở cuối". Đây là parameter expansion — bash có rất nhiều dạng khác (%, %%, #, ##, /...).

for ((...)) kiểu C

for ((i=1; i<=5; i++)); do
  echo "i = $i"
done

while đọc từng dòng file

while read -r line; do
  echo "Đọc: $line"
done < urls.txt

6. Hàm + set -euo pipefail

Định nghĩa hàm

# 2 cú pháp đều hợp lệ — chọn 1, dùng nhất quán
greet() {
  echo "Hello, $1"
}

function add() {
  echo $(($1 + $2))
}

greet "Việt"           # Hello, Việt
result="$(add 3 5)"   # 8

Trong hàm: $1, $2... là arg của hàm (không phải arg script). return N trả exit code (0–255), không trả giá trị — muốn trả giá trị thì echo rồi capture bằng $(...).

Biến local

count() {
  local n="$1"          # local: chỉ tồn tại trong hàm
  echo "Count: $n"
}

Best practice: mở đầu mọi script bằng set -euo pipefail

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail
# ... script bắt đầu từ đây

Bonus: trap dọn dẹp

Khi script bị Ctrl+C giữa chừng hoặc thoát do lỗi, bạn vẫn muốn xóa file tạm:

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

tmp="$(mktemp)"
trap 'rm -f "$tmp"' EXIT   # chạy khi script kết thúc (kiểu nào cũng vậy)

echo "data" > "$tmp"
# ... xử lý $tmp ...
# khi script thoát: trap tự gọi rm -f $tmp — không leak file tạm

EXIT là pseudo-signal chạy mọi trường hợp thoát. Có thể trap riêng INT (Ctrl+C), TERM (kill), ERR (lỗi).

7. Thử ngay trong terminal giả lập

Mở terminal thật, tạo file demo.sh rồi thử các bước:

1. Tạo file: touch demo.sh && chmod +x demo.sh
2. Mở bằng editor (nano demo.sh hoặc code demo.sh), paste:

   #!/usr/bin/env bash
   set -euo pipefail
   
   name="${1:-bạn}"
   echo "Xin chào, $name!"
   echo "Số arg nhận được: $#"

3. Chạy: ./demo.sh rồi ./demo.sh Việt → so sánh output.
4. Thử biến chưa set: thêm dòng echo "$undefined_var" → script fail vì -u.
5. Tự viết 1 vòng for f in *.sh; do echo "$f"; done trong script.

8. Bài tập về nhà

Mỗi script nhớ: shebang #!/usr/bin/env bash + set -euo pipefail + chmod +x.

1. hello.sh — nhận 1 arg là tên, in "Hello, <tên>". Nếu không có arg, in usage và exit 1.
2. backup.sh — nhận 1 arg là path folder, tạo file folder-YYYYMMDD-HHMMSS.tar.gz chứa folder đó. Gợi ý: tar -czf "name.tar.gz" "$1"; timestamp lấy từ $(date +%Y%m%d-%H%M%S).
3. count-lines.sh — đếm tổng số dòng code trong project: tham số là folder + extension (vd ./count-lines.sh ~/myproj js). Dùng find + wc -l. Bonus: in từng file kèm số dòng, sắp xếp giảm dần.
4. check-url.sh — nhận 1 URL, dùng curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}" "$url" để lấy HTTP status. In "OK" nếu code 200, "DOWN" ngược lại. Exit code phản ánh kết quả (0 nếu sống, 1 nếu chết).
5. rename-ext.sh — đổi đuôi hàng loạt. Vd ./rename-ext.sh txt md đổi mọi *.txt trong folder hiện tại sang .md.
6. greet-all.sh — nhận nhiều arg, in lời chào cho từng người trên 1 dòng riêng. Sau đó in tổng số người. Dùng for x in "$@".
7. safe-rm.sh — wrapper an toàn cho rm: hỏi y/N trước khi xóa, log file đã xóa vào ~/.safe-rm.log. Gợi ý: read -r answer.
8. disk-watch.sh — kiểm tra ổ cứng còn dưới 10% trống thì in cảnh báo. Dùng df -h / + awk (Chương 5).
9. (thử thách) deploy-mock.sh — mô phỏng deploy: tạo file tạm bằng mktemp, viết log vào đó, dùng trap để LUÔN xóa file tạm khi thoát (kể cả khi Ctrl+C giữa chừng). Test bằng cách thêm sleep 10 rồi nhấn Ctrl+C.

9. Quiz — Kiểm tra kiến thức

10. Tổng kết

• ✅ Shebang #!/usr/bin/env bash + chmod +x + chạy bằng ./script.sh
• ✅ Biến không space quanh =; LUÔN double-quote khi expand
• ✅ Đối số: $1, $@, $#, $?; exit 0 = success
• ✅ [[ ]] an toàn hơn [ ]; biết -f, -d, -z, -n, -eq...
• ✅ for trên glob, while read để đọc file dòng-by-dòng
• ✅ Hàm + local; mọi script bắt đầu bằng set -euo pipefail
• ✅ trap ... EXIT để cleanup chắc chắn

Chương 8 chúng ta sẽ học Git & SSH — version control và remote access. Có script đã rồi, bạn sẽ thấy git hooks và deploy script tự nhiên hơn nhiều.